OOPS. Your Flash player is missing or outdated.Click here to update your player so you can see this content.
You are here: Start arrow Zabytki arrow Obiekty sakralne
Obiekty sakralne | Drukuj |
Redaktor: Krzysiek K.   
22.11.2012.

OBIEKTY SAKRALNE

 

                   Na terenie gminy Warta znajduje się kilkanaście obiektów typu sakralnego. Zarówno w przeszłości, jak i obecnie spełniają one niezwykle ważną funkcję dla lokalnej społeczności. Wartość historyczno – architektoniczna większości z nich jest niezwykle cenna, a świadczy o tym wpis do rejestru zabytków architektury i budownictwa.

          Kościoły i kaplice zaliczyć można do obiektów sakralnych i jak już wspomniano obiekty te bardzo rzadko spełniały funkcje inną niż pierwotną. Będąc miejscami kultu i modlitwy przyciągały okoliczną ludność i stanowiły nieodzowny element krajobrazu wsi polskiej. Do II wojny światowej kościoły egzystowały na równi z dworami stanowiąc enklawę życia duchownego i umysłowego.

           Druga wojna światowa przyniosła kościołom - podobnie jak w przypadku dworów – zmianę pierwotnych funkcji. Kościoły katolickie uważane były przez hitlerowców za ostoję polskości i patriotyzmu, dlatego też były zamykane bądź zatracały swoje funkcje sakralne. Zyskiwały przy tym nowe funkcje, stając się często miejscami o zupełnie innym przeznaczeniu. Sytuacja taka miała miejsce w Jeziorsku, gdzie piękny XIX - wieczny kościół spełniał w czasie okupacji rolę niemieckiego kina (od października 1941 roku)[1]. Po II wojnie światowej kościoły były zdewastowane, a wiele cennych dzieł sztuki zostało wywiezionych, bądź zniszczonych. Mimo nowego nieprzychylnego religii ustroju kościoły na terenie gminy Warta wróciły do swoich pierwotnych funkcji stając się często miejscem wsparcia duchowego dla mieszkańców.

 

Wśród obiektów sakralnych na terenie gminy Warta wyróżniamy:

 

1.Kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Górze, zbudowany  w 1793 roku, kosztem parafii. Jest to świątynia drewniana o konstrukcji zrębowej, oszalowana i jednonawowa. Kościółek ten jest przykładem typowego XVIII – wiecznego budownictwa sakralnego, a świadczyć o tym może ołtarz główny z bramkami i obejściem, jak również bogata ornamentyka. Jednym z najciekawszych eksponatów znajdujących się w kościele jest belka tęczowa z krucyfiksem prawdopodobnie   z XV wieku. Na uwagę zasługuje także niedostępna obecnie krypta grobowa pod południową częścią prezbiterium. Dachy są dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę o charakterze barokowym. Ze względu na koszty budowy kościołów w tamtym okresie, powierzchnia użytkowa świątyni jest niewielka i wynosi 172m/2 [2]. W ostatnich latach kościół przeszedł renowację pod okiem konserwatora zabytków - zyskał nową instalację elektryczną i odgromową, ściany zostały wzmocnione podbudową fundamentową, zaimpregnowane, zaprotezowane oraz odeskowane. W ramach renowacji zmieniono pokrycie dachowe z blachy na gont oraz zrekonstruowano sygnaturkę. Teren wokół kościoła jest niewielki i obsadzony drzewami. Wnętrze kościoła posiada prostokątną nawę poprzedzoną od zachodu węższą kruchtą głównego wejścia i małą kruchtą od południa. Cztery słupy wydzielają emporę organową i szerokość prezbiterium, w kościele znajduje się ołtarz główny z bramkami i obejściem i dwa boczne. Na północny zachód od kościoła znajduje się murowana dzwonnica prawdopodobnie z 1898 roku.

 

2. Kościół p.w. św. Marcina Biskupa w Kamionaczu. Ten drewniany modrzewiowy obiekt został zbudowany 1840 –1845 z fundacji Wojciecha Jarocińskiego. Kościół posiada małą powierzchnię użytkową bo zaledwie 238m/2 i założony jest na planie wydłużonego prostokąta, salowy z wnętrzem jednoprzestrzennym i regularnie rozmieszczonymi półkolistymi oknami po bokach świątyni. Część prezbiterialna podkreślona jest wyniesieniem podłogi i amboną nadwieszoną przy północnej ścianie. Wschodnia ściana kościoła posiada w niewielkiej wnęce ołtarz główny, w zachodniej części natomiast znajduje się wsparty na czterech słupach chór muzyczny.

         Jak wiele świątyń drewnianych jego konstrukcja jest zrębowa i położona na planie prostokąta. Kościół posiada cechy typowej budowli klasycystycznej. W fasadzie zachodniej wysunięta część dachu wsparta jest na czterech murowanych kolumnach tworzących podcień. Dach jest dwuspadowy, a na środku znajduje się wieżyczka na sygnaturkę. Wewnątrz kościoła znajdują się trzy ołtarze o charakterze późnoklasycystycznym oraz chór muzyczny  z organami pochodzącymi z poł. XIX wieku.

           Nie wyróżniający się ze względu na swe usytuowanie na płaskim terenie – kościół w Kamionaczu - posiada za to, ciekawie rozplanowane otoczenie o zarysie regularnego owalu. Położony jest w południowej części wsi i usytuowany osią podłużną prostopadle do gruntowej drogi dojazdowej. Przestrzeń wokół kościoła otoczona jest  metalowym ogrodzeniem na podmurówce z masywnymi słupkami. Obszar w granicach ogrodzenia porośnięty jest trawą i obsadzony drzewami liściastymi. Wokół świątyni prowadzi ciąg komunikacyjny z płyt betonowych. Wejście na plac kościelny dostępne jest zarówno od północnego jak i od południowego – zachodu poprzez żelazną bramę oraz od północnego – wschodu za pomocą małego przejścia skomunikowanego z zespołem plebańskim. Na południowy zachód od kościoła stoi drewniana współczesna kościołowi dzwonnica. Wieża kościelna posiada dzwony elektroniczne z programem komputerowym i zegarem: dzwonią jeden, dwa lub trzy dzwony. Niedaleko na wprost kościoła widnieje murowany grobowiec Jarocińskich, a na południowy wschód nagrobek Kolanowskich. Prawdopodobnie w 1978 roku wykonano nowe ławki i ambonę. Około 1980 roku wymieniono podłogę prezbiterium i nawy, a w 1998 roku wnętrze kościoła wzbogacono o okna dębowe termoizolacyjne. Kościół wyposażony jest w instalację elektryczną i grzewczą.

3. Najstarszym zabytkiem typu sakralnego występującym na trenie gminy jest kościół  p.w. św. Wawrzyńca w Rossoszycy. Kościół ten zbudowany został w 1783 roku z fundacji Maksymy z Szembeków Pstrokońskiej. Jest budowlą późnobarokową, drewnianą o konstrukcji zrębowej, oszalowaną deskami w układzie pionowym. Nawa jest prostokątna z dwiema prostokątnymi kaplicami po bokach, tworzącymi rodzaj ramion transeptu. Kościół jest bogato zdobiony wewnątrz typowymi elementami ornamentyki barokowej. W dachu na przecięciu osi nawy i kaplicy znajduje się barokowa wieżyczka na sygnaturkę. Od północy znajduje się prostokątna zakrystia przylegająca do kaplicy. Stan zachowania kościółka ogólnie jest dobry, a ostatni przeprowadzony remont miał miejsce w 1991 roku, ze względu na brak śladów uszkodzeń zarówno konstrukcji ścian jak i stropów przeprowadzono jedynie naprawę pokrycia dachowego, który posiadał punktowe ślady nieszczelności[3]. Obiekt ten usytuowany jest w centralnej części wsi po północnej stronie drogi z Szadku do Warty, za obszernym stawem. Kościół jest drewniany, jego powierzchnia jest niewielka. Posiada on instalację elektryczną i elektryczne ogrzewanie. Teren wokół kościoła otoczony jest murowanym parkanem. Kilkanaście metrów od kościoła po stronie zachodniej znajduje się murowana plebania.W sąsiedztwie kościoła po stronie wschodniej od południowego – wschodu wytyczony jest niewielki parking.

 

4.Kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeziorsku, nie posiada cech stylowych, zbudowany został w latach 1854-1856. Jak większość kościołów w gminie nie posiada wieży, natomiast tylko sygnaturkę, jest kościołem jednonawowym, którego  wnętrze  posiada zabytkową chrzcielnicę  z czarnego marmuru, barokową z pocz. XVIII wieku[4]. Ta okazała budowla leży w centralnej części wsi przy trasie Sieradz – Turek. Teren przed kościołem zarówno od strony zachodniej jak i północnej i południowej ogrodzony jest parkanem z 1954 roku i  przy pomocy parafian w tym samym roku  obsadzony symetrycznie krzewami i drzewami ozdobnymi przez co posiada charakter parkowy. Przez środek biegnie alejka prowadząca wprost do kościoła, na środku której znajduje się oświetlona figurka Matki Bożej. Również oświetlona  jest elewacja frontowa samego kościoła. Poza ogrodzeniem na gruntach należących do kościoła znajdują się dwa duże parkingi wraz z dojazdami. Na placu przed wejściem do kościoła znajduje się okazała dzwonnica. Pochodzący z połowy XIX wieku kościół, w 2004 roku przeszedł remont i posiada obecnie nową podłogową instalację grzewczą, wraz z nową ceramiczną posadzką na całej powierzchni kościoła. Założono również nową instalację elektryczną oraz system nagłośniający. W kościele znajdują się dwa szeregi ławek oraz ośmiogłosowe organy z 1935 roku. Nieodłączną budowlą przy każdej parafii jest plebania, czyli służbowe mieszkanie księży. W dawnym ogrodzie plebańskim tuż za kościołem powstał na początku XX wieku, nowy budynek plebani (na miejscu starego  z 1884 roku) wraz z budynkami gospodarczymi.

 

5. Kościół p.w Św. Mikołaja w Warcie, wzniesiony w połowie XIV w., przebudowany w XVII w, zwłaszcza wnętrze.  Świątynia ta utrzymana jest w stylu gotyckim. Wewnątrz znajduje się cenny renesansowy tryptyk "Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny", malowany na drzewie , bogato złocony, pochodzący z początku XVI w. Skrzydła tryptyku po wielu latach starań zostały odzyskane z Muzeum Narodowego w Warszawie.

6. Kościół OO. Bernardynów. Od początku istnienia, klasztor Bernardynów był silnym ośrodkiem życia religijnego, kulturalnego i społecznego. Przy kościele istniały liczne bractwa, a spośród członków Trzeciego Zakonu św. Franciszka uformował się w 1538 r. dom zakonny SS. Bernardynek.

1467 - założenie kościoła. Pierwotny drewniany kościół dwukrotnie spłonął podczas wielkich pożarów miasta.

1482-1497 - wzniesienie gotyckiej murowanej budowli.

1610-1612 - powiększenie budowli przez dobudowanie istniejącej do dziś kaplicy św. Anny.

1696-1708 - przebudowa kościoła i klasztoru w stylu barokowym.

      Kościół i klasztor Ojców Bernardynów pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP jest jednym z najważniejszych zabytków Warty. Zaliczany jest on do najbogatszych i najpiękniejszych zabytków w Polsce pod względem wyposażenia wnętrza.

    Charakterystyczny przykład sztuki baroku stanowi pochodzący z I poł. XVIII w. ołtarz główny z figurą Matki Bożej Wniebowziętej wraz z czterema obrazami bocznymi:

·   Sługa Boży Rafał z Proszowic,

·   św. Franciszek z Asyżu,

·   Matka Boża Pocieszenia,

·   św. Antoni z Padwy

      Kościół i klasztor Ojców Bernardynów w Warcie jest miejscem kultu Sługi Bożego, O.  Rafała z Proszowic. Był on jednym z najwybitniejszych bernardynów z przełomu XV i XVI w. Urodził się w mieście Proszowice koło Krakowa w 1453 r. Prawdopodobnie przez pewien czas mieszkał w Warcie. Z wielką pokorą spełniał nieraz najniższe posługi, uważając się za najniedogodniejszego grzesznika. Wizytując klasztory zimą ciężko zachorował i czując zbliżająca się śmierć, prosił by go zawieziono do Warty, chcąc oddać ducha Bogu u stóp Matki Bożej Wniebowziętej. Zmarł w warcie  26.01. 1534 r.

      Prawdziwym arcydziełem rzeźby są: marmurowy sarkofag z postacią Sługi Bożego, Rafała z Proszowic, z alabastrowymi płaskorzeźbami z 1640 r. oraz płyta nagrobkowa z początku XVII w. świętobliwego Melchizedeka z Warty (zm. 1480 r.)

 

7. Klasztor SS. Bernardynek - początkowo była to drewniana budowla, wzniesiona w 1680 r., która w 1683 uległa spaleniu , a następnie została częściowo odbudowana i tak przetrwała do 1763 r. Po rozebraniu drewnianej budowli, dzięki ofiarom mieszczan wybudowano świątynię murowaną, która przetrwała do 1955 r. kiedy to spłonęła od uderzenia pioruna.

 

           Kaplice w gminie Warta to:

1. W Cielcach stoi kaplica p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, murowana wybudowana w 1932 roku należy do parafii Góra[5].

2. W Ustkowie  znajduje się kaplica filialna p.w. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, której budowa ukończona została w 1996 roku. Kaplica zbudowana została z cegły i pokryta jest blachą. Posiada cechy stylowe nawiązujące do neoklasycyzmu. Stan techniczny kaplicy jest bardzo dobry.

3. Na cmentarzu w miejscowości Jeziorsko istnieje od 1855 roku murowana kaplica cmentarna p.w. Krzyża Św., pobudowana w 1855 roku kosztem Małgorzaty Rezler. W podziemiach tej kaplicy mieszczą się groby rodziny Rezlerów i prawdopodobnie Rudnickich (dziedziców dóbr Klonówek). Od 1855 roku pełniła rolę tymczasowego kościoła parafialnego do czasu wybudowania nowego w miejsce starego spalonego. Dziś kaplica służy sporadycznie do odprawiania nabożeństw, zwłaszcza pogrzebowych[6].

4. Kaplica cmentarna w Rossoszycy.

 

ELEMENTY „MAŁEJ ARCHITEKTURY SAKRALNEJ”

 

                 Przydrożne kapliczki i krzyże, choć nie są zabytkami, stanowią nieodzowny element dziedzictwa kulturowego nierozerwalnie związany z religijnością i kulturą ludową mieszkańców terenów wiejskich. Ta tzw. „mała architektura” spotykana jest także na obszarze gminy Warta. Jak wiadomo, elementy tego typu mają różnoraki rodowód. Bardzo często są darami wotywnymi stawianymi przez fundatorów indywidualnych lub zbiorowych. Intencje fundatorów bywały różne, głównie jednak kapliczki i krzyże były podziękowaniem za ocalenie osoby lub całych miejscowości  z niebezpieczeństwa (epidemie, choroby, pożary). Z czasem stawały się punktami tak charakterystycznymi, że określano według nich kierunki przemieszczania się.

           Na obszarze gminy Warta praktycznie w każdej miejscowości znajduje się obiekt tego typu, doskonale wtopiony w krajobraz i trudny do zastąpienia czymś innym w opinii mieszkańców. Siła tradycji i przywiązania jest w tym wypadku ogromna. W chwili obecnej wiele z tych zabytków przez lata zaniedbanych znów zaczęło odzyskiwać dawną świetność. Prywatni fundatorzy oraz starania władz kościelnych wspierają ten proces. Przykładem tego typu działań są kapliczki odrestaurowane i przebudowane w miejscowościach Wola Miłkowska, Jeziorsko, Duszniki.

 

 

           Wśród cmentarzy gminy Warta wyróżniamy:

1. Glinno – cmentarz parafialny, rzymsko – katolicki, posiada powierzchnię około 0,71 ha, założony został w połowie XIX wieku. Na cmentarzu tym znajduje się kaplica. Najstarszy zachowany grób znajdujący się na terenie cmentarza pochodzi z 1893 roku. Ważnymi obiektami jest również istniejąca mogiła żołnierzy poległych 5.IX.1939 roku oraz pomnik żołnierzy z 1939 roku Armii Łódź. W przeważającej części cmentarz ten jest zadrzewiony.

2. Góra – cmentarz parafialny, rzymsko – katolicki, zajmujący powierzchnię ok. 1,2 ha, założony został w 2 połowie XIX wieku. Najstarszy zachowany grób na terenie cmentarza pochodzi z 1893 roku. Plac na istniejący obecnie cmentarz wyznaczony został w 1823 roku, wówczas leżał on wśród pól poza wsią. Początkowo cmentarz ogrodzony był zamiast parkanu rowem, a ponieważ ziemia była piaszczysta rów szybko uległ zasypaniu. Obecne ogrodzenie powstało dopiero po II wojnie światowej, najpierw z siatki a następnie z elementów betonowych. Cmentarz z frontu otoczony jest murem kamiennym z żelazną bramą. Wyznaczone są alejki. W centralnej części cmentarza istnieje od 1855 roku odnowiona w 2002 roku, kaplica cmentarna, połączona z główną bramą chodnikiem z kostki brukowej.  Ponadto na cmentarzu są trzy duże XIX – wieczne grobowce szlacheckie.  Cmentarz jest porośnięty starodrzewem. Dużym mankamentem jest brak przy cmentarzu miejsc parkingowych.

 

3. Jeziorsko – cmentarz parafialny, rzymsko – katolicki, posiada powierzchnię ok. 1,9 ha, założony został ok. 1800 roku. Ogrodzony jest murem kamiennym z bramą od wschodu i zachodu. Na cmentarzu znajduje się kaplica, oraz pomnik powstańców z 1863 roku poległych za Ojczyznę. Najstarszy zachowany grób pochodzi z 1847 roku. Inne cenniejsze obiekty to płyta Mariana Dunin Borkowskiego, administratora dóbr Ustków, Rożdżały (1913), grobowiec rodziny Dłużnikiewiczów (1878). W całej swej części cmentarz jest zadrzewiony.

4. Kamionacz - cmentarz parafialny, rzymsko – katolicki, posiada powierzchnię ok. 1,57 ha, założony został ok. 1830 roku. Ogrodzony jest murem z bramą. Na cmentarzu znajduje się kaplica a najstarszym zachowanym grobem jest grób pochodzący z 1899 roku. Cmentarz ten jest zadrzewiony.

 

5. Rossoszyca - cmentarz parafialny, rzym. – kat., o powierzchni ok.2,58 ha, założony ok. 1750 roku. Cmentarz ten grodzony jest murem z bramą. Na cmentarzu znajduje się kaplica, najstarszy zachowany grób pochodzi z 1888 roku. Cała powierzchnia cmentarza jest zadrzewiona[7].

                                                                                                                                                                                                     

6. Warta - cmentarz parafialny, rzymsko – katolicki, znajduje się w południowej części miasteczka, przy ulicy Świętojańskiej – w drodze wylotowej nr 710 do Błaszek. Na cmentarzu zwraca uwagę zbiorowa mogiła powstańców z 1863 roku poległych w walkach pod Wartą i Poprężnikami. Tu również znajduje się symboliczny grób pil. ppułk. Stefana Skarżyńskiego, pochodzącego z Warty, który jako pierwszy polski pilot samotnie przeleciał nad Atlantykiem. Na cmentarzu znajdują się również liczne groby innych zasłużonych wartczan, w tym m.in. kaplica grobowa Biernackich. Nad głowami góruje kaplica pod wezwaniem Św. Stanisława, wzniesiona w połowie XIX stulecia.

         
         

7. Cmentarz żydowski w Warcie założony został w 1800r. Położony jest u zbiegu ulic Sadowej i Deczyńskiego. Cmentarz zajmuje powierzchnię około 1,3 ha i już przed II wojną światową był otoczony z trzech stron parkanem. Do 1986 roku cmentarz był bardzo zaniedbany i zniszczony. W 1984 roku powstały plany likwidacji cmentarza i mimo protestów p. Ireneusza Ślipka rozpoczęto prace likwidacyjne. Po licznych protestach 2 grudnia 1986 r. minister ds. wyznań, prof. Andrzej Łopatka, wydał zakaz niszczenia cmentarza żydowskiego w Warcie. W latach 1987 – 2001 trwały prace mające na celu uporządkowanie terenu cmentarza i ustawienie nagrobków w ich pierwotnych miejscach. Prace te wykonywał i nadzorował p. Ireneusz Ślipek, który jeszcze przez wiele lat opiekował się cmentarzem. Na cmentarzu żydowskim w Warcie udało się zarejestrować około 320 nagrobków dzięki wspólnym wysiłkom  Ireneusza Ślipka, Beniamina Yaari, Ady Holtzman i Sebastiana Angresa. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1812 r. i należy do Abrahama. Wykaz zarejestrowanych nagrobków oraz zdjecia zostały opublikowane w opracowaniu „Cmentarz Żydowski w Warcie (d’Vort)” wydanym w 2006 roku.


[1] Ks. W. Frątczak, Monografia parafii Jeziorsko, Włocławek 2003r., s.72

[2] Rocznik Diecezji Włocławskiej, Włocławek 1991r., s.617.

[3] Rocznik Diecezji Włocławskiej, Włocławek 1991r., s.548.

[4] Ibidem., s.619.

[5] Ibidem., s. 617

[6] Ks. Frątczak, Monografia parafii Jeziorsko, Włocławek 2003, s.76.

[7] Informacje zaczerpnięto z kart ewidencyjnych znajdujących się w posiadaniu Delegatury Konserwatorskiej w Sieradzu oraz z Rocznika Diecezji Włocławskiej.