OOPS. Your Flash player is missing or outdated.Click here to update your player so you can see this content.
You are here: Start arrow Zabytki arrow Obiekty rezydencjonalne
Obiekty rezydencjonalne | Drukuj |
Redaktor: Krzysiek K.   
23.11.2012.

OBIEKTY REZYDENCJONALNE

 

1. Kompleks pałacowo - parkowy w Małkowie stanowi unikalną wartość historyczną jak na warunki środkowej Polski, zajmuje powierzchnię 8 ha. Początki pierwotnego dworu sięgają lat 1810 – 1820. Wówczas posiadał bardziej skromną bryłę, a swój neoklasycystyczny wygląd uzyskał dopiero około 1912 roku. Budynek pałacu założony został na planie prostokąta i jest budowlą parterową z użytkowym poddaszem i wysokim podpiwniczeniem. Dzieje pałacu w Małkowie powiązane są z dwoma rodami Biernackich i Pstrokońskich. W latach 1810 – 1820 Paweł Biernacki i jego żona Konstancja wybudowali na wysokiej skarpie rezydencję w stylu klasycystycznym. Po ich śmierci dziedzicem Małkowa został ich syn Stanisław, natomiast w 1849 roku majątek przejęła owdowiała żona Stanisława – Józefa z Korytkowskich. W jej posiadaniu był do roku 1871, wówczas włości te odkupił od matki Józefy, Kazimierz Biernacki. W rękach rodziny Biernackich pozostał do roku 1875 roku, gdy to dobra Małkowa wraz z pałacem oddane zostały na publiczną licytację. Majątek nabył wówczas Stanisław Pstrokoński z Rossoszycy, ożeniony z Walentyną z Bardzińskich. Po 1875 roku osiadł on na stałe w Małkowie.  W 1895 roku, po śmierci Stanisława majątek przeszedł w ręce córki Marii Józefy Anny Pstrokońskiej i obie z matką, Walentyną z Bardzińskich, mieszkały w Małkowie. W 1929 Maria Józefa Pstrokońska sprzedała majątek Adamowi Krzyżanowskiemu zastrzegła sobie jednak w umowie, że do śmierci będzie użytkować pałac i park. Pałac w Małkowie zamieszkiwany był przez Marię Pstrokońską i jej matkę Walentynę do roku 1939[1]. W okresie okupacji pałac został przejęty przez Niemców, którzy wysiedlili z niego Marię Pstrokońską. W tym czasie wywieźli z niego znaczną część zbiorów sztuki m.in. rzeźby, obrazy, srebra i porcelanę[2]. Po II wojnie światowej pałac wraz z majątkiem przeszły na własność państwa[3]. Pałac był kolejno siedzibą Szkoły Rolniczej, a w latach pięćdziesiątych (1958 r.) jego użytkownikiem stał się Państwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych, użytkowujący także inne obiekty znajdujące się w obrębie majątku. W latach osiemdziesiątych pałac wraz z innymi zabudowaniami przejęła Politechnika Łódzka, następnie obiekt ten nabyła Halina Łuczak.[4] Właścicielami pałacu w roku 2000 stało się małżeństwo Romana i Danuty Ptak. Zgodnie z wytycznymi Konserwatora Zabytków dokonali głębokiej renowacji obiektów założenia. Prace remontowe wykonali doskonali specjaliści (byli pracownicy Pracowni Konserwacji Zabytków w Łodzi, profesorowie z Krakowa itp.) Dzięki temu pałac wrócił do dawnej świetności i został wiernie odrestaurowany. Nie zmieniono niczego w układzie przestrzennym, a jedynym novum są zamontowane w parku latarnie. Nawiązuje to do charakteru budowli, podkreślając walory wizualne obiektu nie burząc jednocześnie ładu przestrzennego. Same wnętrza pałacowe zostały wiernie odtworzone z zachowaniem licznych detali w stylu w jakim je pierwotnie urządzono. Po śmierci jednego z właścicieli Romana Ptaka (2003 r.) opiekę nad obiektem przejęła żona i jej syn Krzysztof. Z pałacu uczyniono miejsce atrakcyjne turystycznie i doskonale zagospodarowane, pełniące jednocześnie funkcję hotelową i gastronomiczną. Nowym właścicielem od roku 2010 jest pani Agnieszka B. Kudlik, której celem jest przywrócenie pałacu do życia kulturalnego poprzez licznie odbywające się koncerty reprezentantów różnych gatunków muzycznych.

 

2. Dwór w Cielcach pobudowany został w połowie XIX wieku. Od początku swego istnienia był siedzibą rodu Jabłkowskich – wówczas właścicieli domów towarowych w Warszawie i w Wilnie[5]. Po 1920 roku przeszedł w ręce rodziny Karłowskich, a dokładnie jego właścicielem stał się Stefan Karłowski, a później jego syn Jan. Po 1945 roku majątek został rozparcelowany, a następnie założono w nim w latach 50 - tych Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną. W latach 1970 – 1980 dwór mieścił trzy mieszkania pracownicze. Po jego opuszczeniu przez lokatorów w 1982 roku został wraz z otaczającym go, dużym parkiem (8ha) sprzedany rodzinie obecnego właściciela (p. Jotsch).

           Jest to dwór mieszkalny, wolnostojący, jedno kondygnacyjny z poddaszem niemieszkalnym, nie podpiwniczony, przebudowany w stylu eklektyzmu, o wnętrzach nie posiadających określonych cech stylowych.

3. Na wysokim brzegu dawnego koryta rzeki Warty, w miejscowości Mikołajewice pozostały zarysowane ślady stojącego tu niegdyś dworu z przełomu XVIII i XIX wieku.  Przed 1939 rokiem, folwark ten należał do Wiesława Mazurkiewicza, piastującego w latach 1908-1924 urząd sędziego pokoju jak również funkcję kuratora szpitala dla umysłowo chorych w Warcie.

           Najprawdopodobniej w  końcu XVIII wieku folwark wraz z wsią nabył cześnik sieradzki Michał Morawski herbu Korab. Zapewne to on właśnie wzniósł nad brzegiem rzeki Warty murowany, parterowy, siedmioosiowy dwór, do którego później dobudowano od wschodu parterowe przybudówki. Dwór ozdobiony był z frontu czterokolumnowym gankiem, a dwuspadowy dach był kryty gontem, później papą. Ostatnim przedwojennym właścicielem był Władysław Wiesław Michał Mazurkiewicz,  który dziedziczył dwór po ojcu od 1930 roku. W 1945 roku stał się własnością państwa i był zamieszkiwany przez kilka rodzin. W 1982 roku został sprzedany przez Urząd Gminy w Warcie Karolowi Denisiukowi zamieszkałemu w Sieradzu. Dziś pozostały wyłącznie fundamenty dworu, gdyż obiekt ten ze względu na duże zniszczenia w swej bryle został rozebrany[6]., a jego relikt zachowany został w Sieradzkim Parku Etnograficznym.

 

4. Dwór w Ustkowie stoi dziś otoczony resztkami pięknego niegdyś parku, jest to klasycystyczny dwór z początku XIX wieku, ozdobiony monumentalnym, czterokolumnowym portykiem z trójkątnym przyczółkiem. Dwór ten jest murowany z poddaszem mieszkalnym i wysokim podpiwniczeniem. Przed II wojną światową właścicielami Ustkowa była bogata szlachecka rodzina Kamockich.[7] Właścicielem i posiadaczem dworu od 1999 roku, była mieszkanka Niemiec p. Kegel. Niestety zainteresowanie ze strony właścicielki było znikome, dwór niszczał, dlatego też potrzebne było znalezienie nowego użytkownika,  by ten mógł zdołać jeszcze przeprowadzić remont i uratować ten zabytek od całkowitego zniszczenia. W 2010 roku dworek w Ustkowie zakupiony został przez spółkę Stary Dworek Ustków Sp. z o.o. której większościowym udziałowcem jest Emilio Lolli. Zaraz po zakupie, z powodu zagrożenia zawaleniem, obecny właściciel rozpoczął pod nadzorem konserwatora zabytków pracę renowacyjne. Dzięki temu zostały ochronione wszystkie oryginalne części, w tym nawet dachówka. Mury nośne oraz strop zostały zabezpieczone, na stropie ułożono nową konstrukcję dachu, a na niej oryginalną starą dachówkę. Niestety, z powodu braku środków prace remontowe zostały tymczasowo przerwane. Jednakże głównym celem obecnego właściciela jest renowacja wnętrz na podstawie starych fotografii, a w przyszłości stworzenia z tego obiektu muzeum – pensjonatu otwartego dla ludzi kultury i sztuki .

 

5. Pałac w Rożdżałach pobudowany został na początku XX wieku dla dziedziców majątku Cieleckich. W 1912 roku Rożdżały należały do Józefa Cieleckiego majątek ten oszacowany był przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie na 93889 rubli. Następnie Rożdżały przeszły w ręce Józefa – Zdzisława Cieleckiego, a w 1930 roku jako właściciel tegoż majątku  wzmiankowany jest Roch Cielecki. Wówczas włości rożdżalskie obejmowały 1085 ha. Po II wojnie światowej zostały one częściowo rozparcelowane, a pałac z parkiem stał się siedzibą domu opieki społecznej (Państwowy Dom Opieki Społecznej dla Dzieci i Młodzieży w Rożdżałach) i jest nim do chwili obecnej[8]. Stan techniczny obiektu jest dobry, dzięki przeprowadzonemu w 1996 roku generalnemu remontowi głównej bryły dworu.  Była to największa modernizacja tego budynku od 1900 roku. Dwór ten stanowi przykład eklektycznej rezydencji z początku XX wieku[9]. Pałac w Rożdżałach pierwotnie był własnością rodu Cieleckich, spełniał wówczas funkcję mieszkaniową. W drodze reformy rolnej pałac stał się własnością Skarbu Państwa. Dnia 22.10.1958 roku został przekazany przez Szpital Psychiatryczny w Warcie Wydziałowi Zdrowia w Urzędzie Wojewódzkim w Łodzi. Od tej pory pałac zaczął pełnić, między innymi funkcję Państwowego Domu Pomocy Społecznej, dla dziewcząt głęboko upośledzonych psychicznie oraz fizycznie. Dzięki ludziom pracującym w nim, a także kolejnym dyrektorom udało się stworzyć pensjonariuszkom ciepłą, domową atmosferę[10].

 

FUNKCJE  OBIEKTÓW  REZYDENCJONALNYCH

W  PRZESZŁOŚCI  I  OBECNIE

           Wszystkie obiekty datowane na 1 połowę XIX wieku były rezydencjami lokalnej szlachty. Oprócz funkcji mieszkalnych obiekty te były zazwyczaj kreatorami wyższych wartości w otoczeniu wiejskiego nie wyedukowanego środowiska. Pełniły, więc także funkcje kulturowe i były nośnikami nowych mód i trendów. Znacząca na tym tle wybijała się rodzina Pstrokońskich właścicieli Małkowa, u których bywały także sławy jak choćby późniejszy noblista Władysław Stanisław Reymont[11].

          Wspomniane wyżej dwory kwitły praktycznie, aż do wybuchu II wojny światowej. Nowa sytuacja w jakiej znalazły się wraz z agresją hitlerowską wpłynęła w sposób destrukcyjny na ich funkcjonowanie. Dotychczasowi właściciele zostali pozbawieni swoich praw własnościowych przenosząc się często do większych ośrodków miejskich, jak choćby rodzina Kamockich, właścicieli Ustkowa, którzy znaleźli się w Poznaniu.

          Wraz z końcem II wojny światowej rozpoczął się w Polsce okres rządów komunistycznych. Nowe władze z ogromną niechęcią patrzyły na dotychczasowy porządek społeczny dlatego przystąpiły do parcelacji danych majątków. Dwory zostały przejęte na rzecz państwa, stając się często siedzibami gmin, bądź innych władz lokalnych. Tak było w przypadku dworu w Ustkowie czy w Cielcach. Brak należytej opieki i konserwacji doprowadziły do ruiny części tych obiektów.

          Podobne losy miało również założenie dworsko – parkowo – folwarczne w Krąkowie. Z pięknego i przemyślanego założenia pozostały dzisiaj ruiny XIX wiecznego dworu leżącego na lekkim wzniesieniu w odległości 50 metrów od zabudowań folwarcznych, wśród pól uprawnych. Teren dawnego dziedzińca folwarcznego zabudowany był z czterech stron wolnostojącymi obiektami gospodarczymi. Układ przestrzenny całego założenia po całkowitej likwidacji domów robotników majątkowych, obejścia, gorzelni a także południowej zabudowy dziedzińca został przedzielony drogą lokalną, a jego część południową zaorano.

          Założenie dworskie w Cielcach zagospodarowane zostało w sposób awangardowy. Właściciel, który jest malarzem i rzeźbiarzem w parku wokół pałacu ustawił swoje rzeźby, które stanowią ciekawą formę ekspozycji. Można więc powiedzieć o formie „zagospodarowania artystycznego”. Całe założenie dworskie składa się zasadniczo z dwóch części: wschodniego członu rezydencjonalnego i zachodniego – folwarcznego. Część rezydencjonalna składa się z dworku, parku i oficyny. Otaczający rozległy 5 hektarowy park, posiada  słabo czytelne  cechy parku krajobrazowego. Park przed budynkiem (od strony południowej) to pętla podjazdu nieutwardzonego otoczona trawnikami. Drzewostan parkowy (różnogatunkowy, wyłącznie liściasty) zachował się zasadniczo na obrzeżach parku. Od strony wschodniej park graniczy z podwórzem folwarcznym a dawniej z obszernym ogrodem użytkowym zamienionym obecnie na pole orne. Obrzeże zachodnie parku stanowi rów, granicę południową natomiast główny wjazd. Teren parku ogrodzony jest siatką metalową, a przy dziedzińcu folwarcznym – ogrodzeniem betonowym. Sam dwór ustawiony jest w głębi parku, na osi głównego wjazdu. Przeprowadzone instalacje są kompletne, sprawne, użytkowane i konserwowane na bieżąco. Należą do nich instalacje: elektryczna, wodociągowa, kanalizacyjna ze zbiornikiem ścieków przy budynku oraz ogrzewanie centralne z kotłowni wewnątrz budynku.

            W latach 50 – tych  powierzchnię całego założenia zagospodarowano w celu założenia na tym      terenie  Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej.  Wynikiem tego była utrata  pierwotnego układu całego założenia zarówno części rezydencjonalnej jak i folwarcznej. Wnętrze dworu straciło swój pierwotny wygląd, dokonano podziału sal urządzając w nim biuro i świetlicę. Pobudowane zostały budynki, dziś szpecące  odbiegającym od reszty założenia stylem. Mimo wzniesienia nowych budynków układ założenia nadal jest dość czytelny. W latach 60 - tych XX wieku przebudowano obiekty ustawione na obrzeżu południowym podwórza folwarcznego a w 1968 roku w miejsce obory wzniesiono stodołę. W tych samych latach wzniesiono we wnętrzu podwórza nowe budynki inwentarskie, natomiast stodołę na obrzeżu zachodnim przebudowano na nowszą, drewnianą.



[1]Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T.II., województwo łódzkie, red. J.Z. Łoziński, powiat sieradzki, oprac. K. Szczepkowska, Warszawa 1954r., s.297.

[2] Goniec 12, 20.XI. 1991, nr 12, s.9.

[3] Informacje zaczerpnięto z kart ewidencyjnych znajdujących się w posiadaniu Delegatury Konserwatorskiej w Sieradzu.

[4] R. Poradowski, Frapujący Małków, [w:] Na sieradzkich szlakach, nr 3/51/1998/XIII, s. 31.

[5] B. Cichecka, [w:] Warta (Niezależny miesięcznik społeczno – kulturalny Gminy i Miasta), maj-październik, nr 87/88/2004 r., s.17.

[6] A. Ruszkowski, Na sieradzkich szlakach, nr 3/51/1998/XIII, Kwartalnik Regionalnej Pracowni Krajoznawczej w Sieradzu, s. 44-45.

[7] Rodzina Kamockich słynęła z wyszukanego trybu życia. Lubiła otaczać się pięknymi i cennymi przedmiotami. W świadomości lokalnej znana jest historia filiżanek z miśnieńskiej porcelany z ręcznie malowanymi herbami, które żona dziedzica Kamockiego otrzymała w prezencie ślubnym. Zawierucha II wojny światowej spowodowała utratę tych cennych przedmiotów. Zostały one najzwyczajniej rozkradzione przez okoliczną ludność. W samym Ustkowie znajduje się obecnie jedna ze wspomnianych filiżanek w domu pracującej kiedyś w dworze osoby (informacje własne autorki pracy). 

[8] Informacje zaczerpnięto z kart ewidencyjnych znajdujących się w posiadaniu Delegatury Konserwatorskiej w Sieradzu.

[9] Co słychać w pałacu w Rożdżałach, [w:] Warta (Niezależny miesięcznik społeczno – kulturalny Gminy i Miasta), nr 35-36, marzec – kwiecień 1998r., s.3.

[10] Co słychać w pałacu w Rożdżałach, [w:] Warta (Niezależny miesięcznik społeczno – kulturalny Gminy i Miasta), nr 35-36, marzec – kwiecień 1998r., s.3.

[11] L. Kajzer, Pałace i dwory w dawnym województwie sieradzkim, Warszawa 1994, T.II., s.109.

[12] A. Ruszkowski, Na sieradzkich szlakach, 3/51/1998/XIII, Sieradz, s.44.